Ψήφισμα για την γλώσσα, ή άλογος συναισθηματισμός;

Σήμερα είδαμε ότι κυκλοφορεί ένα «ψήφισμα», το οποίο ζητά την υπογραφή μας. Όπως ήταν φυσικό, το διαβάσαμε, και όπως ήταν φυσικότερο, το σχολιάζουμε παρακάτω. Ευτυχώς, είναι λακωνικό και αποφεύγει την αναπαραγωγή όλων των μύθων που κυκλοφορούν σχετικά με τη γλώσσα (κάτι που βρίσκουμε σε άλλα, εκτενέστερα, κείμενα στο διαδίκτυο). Αυτό, φυσικά, δεν σημαίνει ότι αυτά που λέει είναι ακριβή. Ας το εξετάσουμε:

Ἐμεῖς οἱ Ἕλληνες πολῖτες τοῦ διαλελυμένου ἐτούτου κράτους, μὲ ἀποτροπιασμό, γιὰ ὅσα συμβαίνουν στὴν παιδεία μας, καὶ εἰδικότερα στὴν Γλῶσσα μας, καταθέτουμε:

Αυτό είναι το προοίμιο του ψηφίσματος, και είναι, νομίζω, ό,τι χειρότερο μπορούσαν να γράψουν οι συντάκτες του. Αλλά ας δούμε μήπως αυτά επαληθεύονται από όσα ακολουθούν.

ΨΗΦΙΣΜΑ

…«Χωρὶς ἀνάκαμψη τῆς παιδείας εἶναι ἀδύνατη ἡ οἰκονομικὴ ἀνάκαμψη τῆς χώρας…» καὶ «Ἡ παιδεία μας ἔχει δεκαετιῶν παθογένειες», ὅπως αὐτὰ περιελήφθησαν στὴν «Καθημερινή» (5/9/2012), λεχθέντα ὑπὸ τοῦ ὑπουργοῦ τῆς παιδείας κυρίου Ἀρβανιτοπούλου κατὰ τὴν ἐπίσκεψί του στὴν Αὐτοῦ Ἐξοχότητά σας, μὲ τὴν ἔναρξι τοῦ σχολικοῦ ἔτους 2012-2013.

Εδώ έχουμε δύο φράσεις ενός υπουργού παιδείας. Προφανώς, οι συντάκτες του ψηφίσματος θεώρησαν: α) ότι οι φράσεις είναι αληθείς, δηλαδή ότι το περιεχόμενό τους ισχύει, και β) ότι το γεγονός πως βγήκαν από το στόμα ενός υπουργού παιδείας τους δίνει κάποια ιδιαίτερη βαρύτητα. Ως προς το δεύτερο σημείο, το μόνο που έχω να παρατηρήσω είναι ότι κατά το παρελθόν έχουν διοριστεί στη θέση του υπουργού παιδείας και άνθρωποι χωρίς κανένα πνευματικό υπόβαθρο, με αλλοπρόσαλλες (για να το θέσω ευγενικά) απόψεις, πολύ απομακρυσμένες από την πραγματικότητα. Ως προς το πρώτο σημείο, έχουμε ισοπαλία, καθώς η πρώτη φράση του υπουργού είναι ψευδής (δηλαδή αυτό που λέει δεν ισχύει), ενώ η δεύτερη είναι πέρα για πέρα αληθής, μόνο που αυτό συμβαίνει για άλλους λόγους, και όχι για αυτούς που υπονοούν οι συντάκτες.

Σπουδαῖοι διανοητὲς εἶχαν πῇ: «Ἡ ἀληθινὴ Πατρίδα ἑνὸς λαοῦ εἶναι ἡ γλῶσσα του. Ἄν αὐτὴ χαθῇ, χάνεται κι ὁ λαός της.»

Ποιοι είναι αυτοί οι σπουδαίοι διανοητές; Πόσοι είναι; Γιατί δεν κατονομάζονται; Ψάχνοντας στο διαδίκτυο, βρήκα ότι αυτή είναι μάλλον φράση του Καζαντζάκη. Ο Καζαντζάκης είναι πολύ σημαντικός συγγραφέας για τα ελληνικά γράμματα, δεν είναι όμως ειδικός σε γλωσσικά θέματα. Η απάντηση, λοιπόν, είναι απλή: και η αοριστολογία, και η χρήση πληθυντικού αριθμού, στοχεύουν απλώς στη δημιουργία εντυπώσεων, ώστε να διευκολυνθεί η επίκληση στο συναίσθημα.

Στὴν Πνύκα, παρουσίᾳ τῶν ἐθνικῶν ἐκπροσώπων τῶν χωρῶν τῆς Ε.Ε., κατὰ τὴν μεγάλη ἐκδήλωσι, ποὺ διωργάνωσε ἡ Ἑταιρεία Γλωσσικῆς Κληρονομιᾶς, μὲ θέμα «Ἑλληνικὴ Γλῶσσα καὶ Εὐρωπαϊκὸς Πολιτισμός», τονίσθηκε, πὼς «ἡ Ἑλληνική -πηγὴ λεξιλογίου τῶν Εὐρωπαϊκῶν Γλωσσῶν- εἶναι θεμελιακὸ στοιχεῖο τοῦ Εὐρωπαϊκοῦ Πολιτισμοῦ καὶ τῆς Παγκόσμιας Διανοήσεως καὶ ὑπῆρξε τὸ βασικὸ ὄχημα διαδόσεως πολιτισμοῦ σὲ ὁλόκληρο τὸν κόσμο, ἀπὸ τὴν ἀρχαιότητα ἕως σήμερα.»

Πολύ ωραία. Μια ιδιωτική εταιρεία έκανε μια εκδήλωση για τη γλώσσα, και εκεί ειπώθηκε (άγνωστο από ποιον) αυτό που αναφέρεται παραπάνω. Και λοιπόν; Το θέμα είναι άλλο: είναι ακριβές αυτό που ειπώθηκε;

α) Είναι η ελληνική γλώσσα πηγή λεξιλογίου των ευρωπαϊκών γλωσσών; Η διατύπωση αυτή είναι εξαιρετικά ασαφής. Αν το νόημα είναι ότι οι ευρωπαϊκές γλώσσες βασίστηκαν στην (ή, ακόμα χειρότερα, προήλθαν από) την ελληνική, τότε η απάντηση είναι σαφέστατα «όχι». Αν εννοεί ότι δανείστηκαν λέξεις και τις ενσωμάτωσαν στο δικό τους γλωσσικό κορμό, τότε ναι, αλλά το ίδιο ισχύει, έστω και σε μικρότερο βαθμό, και αντίστροφα.

β) Είναι η ελληνική γλώσσα «θεμελιακὸ στοιχεῖο τοῦ Εὐρωπαϊκοῦ Πολιτισμοῦ καὶ τῆς Παγκόσμιας Διανοήσεως»; Όχι, βέβαια! Αυτό ισχύει για τις ιδέες που εκφράστηκαν για πρώτη φορά μέσα από την αρχαία ελληνική γλώσσα, όχι για την ίδια τη γλώσσα. Η γλώσσα πάνω στην οποία θεμελιώθηκε ο ευρωπαϊκός πολιτισμός είναι κυρίως η λατινική, από την οποία ξεπήδησαν η ιταλική, η γαλλική, η ισπανική και η πορτογαλική. Έπαιξε ρόλο η αρχαία ελληνική γραμματεία; Τεράστιο. Γι’ αυτό και στη Δύση μιλάνε για «ελληνορωμαϊκό πολιτισμό». Αυτό όμως αφορά πρωτίστως στο περιεχόμενο, όχι στη γλώσσα.

γ) Υπήρξε η ελληνική γλώσσα «τὸ βασικὸ ὄχημα διαδόσεως πολιτισμοῦ σὲ ὁλόκληρο τὸν κόσμο, ἀπὸ τὴν ἀρχαιότητα ἕως σήμερα»; Σήμερα, όχι. Στην αρχαιότητα, ναι. Αλλά αυτό δεν οφείλεται σε κάποια μεταφυσική υπεροχή της ίδιας της γλώσσας, αλλά στο γεγονός ότι ο πολιτισμός που εκφραζόταν από εκείνη τη γλώσσα ήταν, για μια περίοδο, ο ισχυρότερος πολιτισμός στην ευρύτερη περιοχή. Κάτι ανάλογο συμβαίνει και σήμερα, αλλά με τα αγγλικά.

Διὰ τοῦτο, ζητοῦμε καὶ ἀπαιτοῦμε:

Εδώ, στο «διά ταύτα» του ψηφίσματος, τα πράγματα γίνονται ιδιαίτερα αστεία, κι αυτό για τον εξής λόγο: ακόμη κι αν όλα τα προαναφερθέντα ήταν αληθή, η ικανοποίηση των συγκεκριμένων αιτημάτων δεν θα βοηθούσε σε τίποτε απολύτως. Κατ’ αυτή την έννοια, όλο το ψήφισμα είναι απλώς μια τεράστια ανακολουθία (non sequitur, για τους λατινομαθείς). Αλλά ας δούμε κατά πόσο στέκουν τα ίδια τα αιτήματα ξεχωριστά.

1. Ἄμεση ἐπαναφορὰ τοῦ παραδοσιακοῦ τονικοῦ συστήματος.

Δηλαδή επαναφορά της περισπωμένης και των πνευμάτων. Αυτό θα λύσει όλα τα προβλήματα του έθνους. Μάλιστα. Ξαφνικά, και ως διά μαγείας, θα εκφραζόμαστε όλοι με βάθος σκέψης και σαφήνεια λόγου, θα πάψουμε να είμαστε ανορθόγραφοι, θα παράγουμε ιδέες, θα σεβόμαστε τους νόμους, κ.τ.λ. Το καλύτερο όμως είναι αυτό το «παραδοσιακού». Τι σημαίνει «παραδοσιακό»; Του 20ού αιώνα; Γιατί να μην πάμε παλιότερα; Γιατί να μην επιστρέψουμε στην αρχαιοελληνική μεγαλογράμματη γραφή, αφού τόσο, πια, εμφορούμαστε από το «αρχαίον κάλλος»;

2. Τερματισμὸ τῶν πολιτικῶν παρεμβάσεων στὴν γλῶσσα μας.

Οι συντάκτες του ψηφίσματος προφανώς αναφέρονται στην επίσημη θέσπιση της δημοτικής και του μονοτονικού. Αυτά, όμως, δεν συνιστούν πολιτικές παρεμβάσεις, παρά μόνο την παραδοχή του επίσημου κράτους ότι κάποια μορφολογικά στοιχεία της γλώσσας είχαν προ πολλού αλλάξει, ή πέσει σε αχρηστία. Η γλώσσα μεταβάλλεται διαρκώς· είναι ζωντανός οργανισμός, όχι μουσειακό έκθεμα.

3. Διδασκαλία τῆς ἐτυμολογίας ἀπὸ τὸ Δημοτικό.

Πολύ θα ήθελα να δω ποια μελέτη ποιων γλωσσολόγων προτείνει κάτι τέτοιο για τη γλωσσική ενίσχυση των μαθητών του Δημοτικού. Όχι τίποτε άλλο, αλλά για να εισηγηθώ να τους αφαιρεθούν τα πτυχία. Η ετυμολογία είναι χρήσιμη στους μελετητές της γλώσσας· οι χρήστες δεν την έχουν ανάγκη. Άλλωστε, είναι μια εξειδικευμένη σπουδή που απαιτεί πάρα πολύ χρόνο για να την κάνεις σωστά· και όχι στο πόδι, όπως κάνουν οι διάφοροι φαιδροί που πάνε να βγάλουν όλες τις γλώσσες του κόσμου ελληνικές.

4. Ἐπαναφορὰ τῆς ἱστορικῆς ὀρθογραφίας καὶ τῆς ἱστορικῆς Γραμματικῆς στὴν γλῶσσα καὶ στὰ σχολεῖα.

Αυτό το αίτημα είναι τουλάχιστον ακατανόητο. Για ποια επαναφορά μιλάνε; Την ιστορική ορθογραφία χρησιμοποιούμε όλοι καθημερινά, και την ιστορική ορθογραφία διδάσκονται τα παιδιά στο σχολείο. Γι’ αυτό και γράφουμε «λύση», ενώ προφέρουμε [lisi]. Μάλλον οι συντάκτες έχουν πατήσει την πεπονόφλουδα των φληναφημάτων σχετικά με τη γραμματική της Ε΄ και ΣΤ΄ Δημοτικού και την δήθεν κατάργηση κάποιων γραμμάτων· δεν εξηγείται αλλιώς.

Με τη φράση «ιστορική γραμματική» φαντάζομαι ότι εννοούν τη γραμματική του Τριανταφυλλίδη, αλλά, βλέπετε, τι να κάνουμε; Οι επιστήμες εξελίσσονται, δεν θα μας κάνουν τη χάρη να παραμείνουν στάσιμες επειδή έτσι μάθαμε εμείς και επειδή έχουμε αναπτύξει δυσανεξία σε κάθε είδους ξεβόλεμα.

5. Ἀπόσυρσι τῶν βιβλίων (γιὰ ἀνακύκλωσι) τῆς καταβαραθρωμένης παιδείας μας καὶ ἀνάθεσι συγγραφῆς νέων σὲ ἐπιστήμονες μὲ γνῶσι, μακρυὰ ἀπὸ δογματισμοὺς καὶ κάθε εἴδους παρωπίδες.

Εδώ ομολογώ ότι μπερδεύτηκα. Τι αιτούνται οι αιτούντες, τελικά; Την επαναφορά των παλιών βιβλίων, ή τη συγγραφή νέων; Και γιατί τα νέα βιβλία θα πρέπει σώνει και καλά να συμφωνούν με τις δικές τους ιδεολογικές θέσεις, οι οποίες δεν έχουν καμία επαφή με την πραγματικότητα, αλλά είναι θεμελιωμένες σε μύθους και ψεύδη;

Πάντως, πρέπει να πω ότι συμφωνώ απολύτως με την τελευταία φράση του ψηφίσματος (η οποία αποτελεί και εξαιρετικής θεαματικότητας αυτογκόλ), σχετικά με την ανάθεση της συγγραφής σχολικών βιβλίων σὲ ἐπιστήμονες μὲ γνῶσι, μακρυὰ ἀπὸ δογματισμοὺς καὶ κάθε εἴδους παρωπίδες. Αν το υπουργείο κάνει δεκτό αυτό το συγκεκριμένο αίτημα, είναι προφανές ότι δεν θα απευθυνθεί ποτέ για αυτόν το σκοπό στους συντάκτες του ψηφίσματος.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s